Aile Tutumlarının Motivasyon Üzerindeki Etkisi

"Aile içi iletişime baktığımızda motivasyon çok önemli. Şimdi motivasyon deyince bir iç motivasyon var, bir dış motivasyon var. Nedir bunlar? İç motivasyon; bizim kendi becerilerimizden, başardıklarımızdan aldığımız olumlu duygular ve hissettiğimiz haz duygusu. 'Ben bunu başardım, çok iyi hissediyorum, aferin bana.' Dış motivasyon ise bunun sonucunda kazandığımız birtakım ödüller. Yani bir başarı için aldığımız bir kupa olabilir, bir not olabilir, annemizden ya da babamızdan aldığımız bir hediye olabilir. Bu da dış motivasyon. Yani yaptığımızın sonucuna karşılık edindiğimiz bir ödül.

İç ve dış motivasyonu tarif ettikten sonra yaklaşım biçimlerine bakıldığında; ailelerimiz farkında olmadan işin kolayına kaçmak da demeyelim ama daha çabuk bir sonuç almak için dış motivasyon odaklı davranışlarda bulunuyorlar ve çocukları bunlara hazırlıyorlar, bunları alışkanlık haline getiriyorlar. Nedir dış motivasyon kaynaklı bir tutum? 'Yemeğini yersen sana çikolata vereceğim. Yüz alırsan sana bisiklet alacağım. İşte ödevini yapmadın, dolayısıyla sınavdan da 70'in altında aldın, cezalısın; o zaman dışarı çıkmak yok veyahut işte tabletini alıyorum elinden' gibi. Dolayısıyla çocuk not alırsa değerli, belli bir hareketi yaparsa ödülü kazanabilir. Dolayısıyla ne yapıyor? Tamamen dış odaklı bir ödül için çalışıyor. Yani şöyle diyebilir: 'Ben zaten bisiklet istemiyorum, bana ne?'. O zaman ne yapacağız değil mi? Başka bir ödül mü koyalım veya başka bir tehditte mi bulunalım? Bunun tadı niye kaçıyor? Çünkü dış odaklı, dış motivasyon odaklı, yani haz odaklı çalıştığımızda o istemediğimiz bir şeyse, çok önemsemediğimiz bir hediye ise, işimize gelmiyorsa istediğimiz gibi manipüle edebiliriz. Dolayısıyla anne babalar ve çocuklar arasındaki çatışma burada başlıyor.

Biz neyi önemsiyoruz? İç motivasyonu geliştirmeyi. İç motivasyon nedir? Yaptıklarınızdan, aldığınız başarıdan ya da aldığınız nottan değil; oradaki yolculuktan haz almak. 'Elimden geleni yaptım. 60 alıyordum, çok daha iyi çalıştım, ödevlerimi de çok iyi yaptım, 70 aldım. Notumu yükselttim. Demek ki daha iyisini yapabiliyorum.' Annesi de babası da diyebilir ki: 'Çabanı çok beğeniyorum, çok güzel çaba sarf ediyorsun. Bu benim için çok önemli. Bak notun da yavaş yavaş yükselmeye başladı.' Çocuk kendi yaptığı başarısından haz alıyor; dış odaklı bir ödül beklediğinden değil. Ha, ne yapabilir? Yatağını toplamayı öğretiyorsunuz; yatağını yavaş yavaş yapıyor, topluyor, toplamaya başlıyor. Siz diyebilirsiniz ki: 'Giderek yatağını çok daha iyi toplamaya başladın, seninle gurur duyuyorum.' Çocuk der ki: 'Annem farkında ve benden bekleneni çok iyi yapıyorum.' Demek ki o zaman ertesi gün belki daha iyi yapacak; çünkü iç motivasyonu var. Yani 'Ben bir şeyi daha iyi yapabiliyorum.'. Veya işte resmini çok güzel karalıyorken, 'A, çok güzel, taşırmadan boyamaya başladın. Ne kadar gelişti resmin, ne kadar dikkatli çalışıyorsun, seninle gurur duyuyorum.' 'Ay taşırdın, taşırmadan boya, hiç doğru dürüst boyamıyorsun, dediğimi yapmıyorsun. Bak öğretmenin dediğini yapamamışsın.' Yani burada bir negatif eleştiri var. Halbuki öbüründe 'Daha iyi yapabiliyorsun, bu süreçte kendini geliştiriyorsun, elinden geleni yapıyorsun. Çok dikkatlisin, dikkatin çok arttı. Daha güzel yazmaya başladın, demek ki parmak kasların çok iyi gelişti, çok daha iyi dikkat ediyorsun' gibi onun özgüvenini, yapabilirlik hissini düzelten, genişleten, pekiştiren davranışlarla çocuklar aslında ödüllendiriliyor.

İç motivasyonun sürdürülebilir olması bu açıdan çok önemli. Dış motivasyon haz odaklı. 'İstemiyorum; bugün çikolata istemiyorum, zaten dondurma da yemeyeceğim, ödevimi de yapmıyorum.' Ama burada 'Annem çok güzel benim daha iyi yaptığımı söyledi. Öğretmenim yıldız attı.'. Ha, yıldız atması bir dış motivasyondur ama yaptığı sürecin ödülüdür. 'O, ben çok güzel çalıştığım için öğretmenim farkına vardı; demek ki yarın çok daha iyisini yapabilirim. Farkında olunması benim başarımla ilgili, kendi çabamla ilgili. Ben kendimle gurur duyuyorum. Çantanı çok daha iyi hazırlıyorsun. Artık kendi başına uyumaya başladın. Yemeğini çok güzel yediğin gibi tabağını da taşıyabiliyorsun, seninle gurur duyuyorum. Eskiden bunları yapamıyordun ve şimdi başardın, gördün mü? Giderek çok güzel gelişiyorsun.' İç motivasyon ve sürdürülebilir motivasyon böyle kazandırılır. Eleştirmek, yapmadığını söylemek, 'Yapmazsan şu olur' ya da 'Yaparsan şunu yaparım' demek, hani havuç uzatmak deriz ya, bunu yapmayın. Çocuğunuzda iç motivasyon gelişmesi her şeyden önemli. Hani sorumluluk alacağız ya, rutinleri geliştirip oturtacağız ya; işte hepsi iç motivasyonla ilgili. Sürdürülebilir olması, kendi yaptığından gurur duyması, kendi yaptığından onaylanması, kendi yaptığından beslenmesi çok önemli. 'Ödevimi yapıyorum, odamı topladım, çantamı hazırladım, hazırım. Her şeyimi kendim yapabiliyorum, kendimle gurur duyuyorum.' Bu histen çok daha değerli. Bunu geliştirmek için hep birlikte çalışabiliriz. Sıkıştığınız zaman öğretmenlerinizden, rehber öğretmenlerinizden, bizim gibi uzmanlardan destek alıp bir yöntem belirleyebilirsiniz. Yanlış oturmuş dış motivasyon odaklı olan davranışlar bile sürdürülebilir motivasyon şekline dönüştürülebilir.