İç Motivasyon ve Dayanıklılık: Problem Çözme Becerisi Nasıl Kazandırılır?

P

Problem çözme becerisi, bir çocuğun ya da bireyin daha önce karşılaşmadığı bir durumla karşılaştığında ne yapacağını analiz edebilmesidir. Bu süreç; problemi fark etme, analiz etme, çözüm üretme ve sonuçtan öğrenme aşamalarını içerir. Problem çözme doğuştan gelen bir özellik değil, bilişsel ve davranışsal becerilerin gelişmesiyle öğrenilen bir süreçtir.

Bu nedenle çocuklara problem çözme becerisi kazandırılırken yaşlarına uygun yöntemler kullanılmalı ve gelişim düzeylerine göre destek verilmelidir.

Okul öncesi dönemde çocukların öncelikle problem yaşadıklarını fark etmeleri sağlanmalıdır. Bu dönemde çocuklar deneme-yanılma yoluyla öğrenir; bazen başarısız olabilir, ağlayabilir ya da zorlanabilirler. Yetişkinlerin sakin kalarak çözüm üretmeleri için çocuklara rehberlik etmesi önemlidir. Çocuklar yaparak, yaşayarak ve deneyimleyerek öğrendikleri için somut deneyimler problem çözme becerisinin temelini oluşturur.

İlkokul döneminde soyut düşünme becerileri gelişmeye başladıkça çocuklar analiz yapma, çözüm üretme ve sonuçlardan çıkarım yapma konusunda daha başarılı hale gelirler. Bu süreçte yetişkin desteği devam etse de çocukların kendi deneyimlerinden öğrenmelerine fırsat verilmelidir. Çocukların yerine çözüm üretmek yerine, "Bunu nasıl çözebilirsin?", "Ne yapmayı düşünüyorsun?" gibi sorularla düşünmeleri teşvik edilmelidir.

Ergenlik döneminde ise gençler risk analizi yapabilecek bilişsel olgunluğa ulaşırlar. Yaşadıkları deneyimlerden elde ettikleri bilgileri yeni problemlerin çözümünde kullanabilirler. Ancak bu dönemde de rehberlik ve destek önemini korur.

Her çocuğun problem çözme yaklaşımı farklıdır. Bazı çocuklar sürece aktif katılır, yardım ister ve çözüm üretir. Bazıları ise başarısız olacağını düşündüğü için problemden kaçınabilir, çözümü sürekli yetişkinlerden bekleyebilir ya da sorunla yüzleşmek yerine başka konulara yönelebilir. Bu farklılıklar; kişilik özellikleri, aile tutumları ve öğrenilmiş davranışlarla ilişkilidir.

Çocukların problem çözme becerilerini geliştirmek için öncelikle yaşadıkları sorunu fark etmeleri ve ifade etmeleri sağlanmalıdır. "Seni üzen ne?", "Sorunun ne?" gibi sorularla problemi tanımlamaları desteklenebilir. Ardından duyguları anlaşılmalı ve kabul edilmelidir. Daha sonra çocuğa çözüm yolları üzerine düşünmesi için fırsat verilmelidir. Ürettiği çözümü denemesi teşvik edilmeli, sonrasında ise elde ettiği sonuç birlikte değerlendirilmelidir. Gerekirse farklı çözüm yolları yeniden düşünülmelidir.

Bu süreç sayesinde çocuk; problemi fark etmeyi, analiz etmeyi, çözüm üretmeyi, deneyim kazanmayı ve sonuçlarını değerlendirmeyi öğrenir.

Anne, baba ve öğretmenlerin en önemli görevlerinden biri çocukların problemlerini onların yerine çözmemektir. Sorunları hazır şekilde çözülen çocuklar, problem çözme deneyimini yaşayamaz ve zamanla her çözümü başkalarından beklemeye başlayabilirler.

Aynı şekilde eleştirel ve suçlayıcı ifadeler de problem çözme becerisini olumsuz etkiler. "Sen yapamazsın.", "Hâlâ çözemedin mi?" gibi ifadeler çocuğun özgüvenini zedeler ve deneme isteğini azaltır.

Bunun yerine çocuğun kendi çözümünü üretmesine fırsat veren, destekleyici ve cesaretlendirici bir yaklaşım benimsenmelidir. Böylece çocuk hem problem çözme becerilerini geliştirir hem de özgüven kazanır.