Problem Çözme Becerisi Nasıl Gelişir?

Bizler iç motivasyon ve dayanıklılıktan bahsederken aslında temelinde problem çözme yeteneğinin olduğunu biliyoruz. Problem çözme yeteneği nedir? Problem çözme yeteneği daha önce karşılaşmadığımız ve deneyimlemediğimiz bir süreci kendi deneme yanılma süreciyle birlikte çözümleme becerisidir.

Yani bir şeyi nasıl yapacağımızı bilmiyoruz ama deneyerek, bazen destek alarak ama mutlaka kendi yaşantımızdan çıkarım yaparak çözmemizi hedeflediğimiz bir süreç. Şimdi problem çözme becerisini kazanan bir çocuğun daha sonra benzer problemleri çözmesi için de güç kazandığını; analiz yapıp sentezleyerek onunla ilgili uygun davranışı gösterip ortamında daha rahat var olduğunu biliyoruz.

Problem çözme dediğimiz zaman belki çok geniş bir şemsiye tabii bu ama biz üç alanda incelemek gerekirse; öz bakım becerileri, sosyal duygusal beceriler ve akademik becerilerdeki problem çözmelere bakabiliriz.

Şimdi öz bakım dediğimizde erken çocukluk döneminde kazanılması gereken temel prensipler var. Temel rutinler var. Bunlar işte ayakkabı bağlamak, kendi yemeğini yemek, kirlilerini kirli sepetine atabilmek, yatağını düzeltmenin yanında sofra düzenine destek olmak gibi.

Şimdi 9 yaşındaki bir çocuğumuz çok güzel bir basketbol antrenmanına kaydoluyor ve gayet güzel giderken birdenbire gitmeyi reddetmeye başlıyor. Gitmek istemiyor ve hiçbir şekilde ikna olmuyor. Ama bunun kökenine indiğimizde bakıyoruz ki aslında temel becerilerden biri olan ayakkabı bağlama becerisini 9 yaşına geldiği hâlde hâlâ kazanamamış. Hâlâ annesi, babası ya da yardımcıları bağlıyor. Dolayısıyla bir antrenmanda ayakkabısı çözüldüğü zaman bağcığını bağlayamadığı için oyuna devam edemiyor ve antrenör onu saha dışına alabiliyor. Bunu çözümleyemediği için de oyuna geri dönemiyor. Mahcup oluyor, özgüveni eksiliyor, "Ben yapamıyorum." diyor ve geri çekiliyor.

Demek ki okul öncesi dönemde, hatta erken çocukluk döneminde diyebileceğimiz 3-5 yaş döneminde kazanılması gereken temel öz bakım becerileri çok önemli.

Sosyal duygusal olarak problem çözmeye baktığımızda ise arkadaş ilişkileri, ailesi dışında bulunduğu herhangi bir ortamda nasıl davranacağıyla ilgili problemler yani değişik tutum ve davranışları gerektiren sorunlarla karşılaştığında ne yapacak?

Eğer siz çocuğunuzun davranışlarıyla ilgili hep destek verdiyseniz, her istediği olmuşsa, yapamadığı her şey için desteklenmişse, söyleyemediği her şey için tercüman olmuşsanız ya da gidip çevreyi ayarlamışsanız; arkadaşıyla, öğretmeniyle konuştuysanız yani onun çözmesi gereken, kendi başına deneyimleyerek çıkarım yapması gereken süreci yetişkinler olarak onun yerine yaptığımız zaman çocuk kendi sosyal ortamına girdiğinde maalesef aynı tutum ve davranışları çevresinden bekliyor.

Dolayısıyla ne yapıyor? Arkadaş ilişkilerini sürdüremiyor, dışlanabiliyor ya da problem çözmesi gereken bir çatışma ortamında kendini savunamıyor. Zorbalığa uğruyor ya da zorbalık yapabiliyor. Ya da tam tersine ağlama, reddetme veya saldırgan tutum ve davranışlara bile girebiliyor.

Bunun temeline baktığımızda da yine erken çocukluk döneminde kazanılması gereken problem çözme becerileri yani iletişim becerileri karşımıza çıkıyor. Problem çözmek için ne yaparız aslında? İletişim kurarız, duygumuzu anlatırız, karşı tarafı dinleriz. Bununla ilgili ne yapacağımıza birlikte karar veririz ve sonuca göre davranırız. O davranışın sonucunda da çözümlersek ne yaparız? "Ben çözümleyebildim. Böyle bir problemim vardı. Konuştum ve başardım." deriz.

Gelelim akademik ortama. Akademik ortamda ödevini getirmiyor, getirmesi gereken kitabını dolabında unutuyor. Ya da her zaman hırkası, çantası bir yerlerde kalıyor. Hep gecikiyor, servise yetişemiyor. Ya da öğretmen ödevi tahtaya yazmış oluyor, o geçirene kadar tahta silinmiş olabiliyor.

Nedir burada problem çözmesi gereken? Çocuğumuz her şeyi kendi başına yapmayı hiç öğrenememiş. Hep onun çantasını hazırlamışlar, toplamışlar, kalemlerini düzenlemişler. Oyuncaklarını oynayıp hepsini ortada bırakmış, toplamadan gitmiş.

Dolayısıyla böyle bir beceri okul öncesi dönemde kazanmamışsa, erken çocukluk döneminde bunu deneyimleyip annesinin ya da aile büyüklerinin model olmasıyla öğrenememişse ve bu ondan beklenmemişse, çocuk bulunduğu akademik ortamda da böyle bir süreci, böyle bir davranış biçimini göstermekte zorlanacaktır.